Waardegedreven werken in Tilburg: sturen op meerwaarde in de openbare ruimte

De openbare ruimte krijgt steeds meer functies. Ze moet bijdragen aan klimaatadaptatie, biodiversiteit, gezondheid, ontmoeting, inclusiviteit en de energietransitie. Tegelijkertijd neemt de druk op de beschikbare ruimte alleen maar toe. Voor de gemeente Tilburg was dat aanleiding om anders naar beheer te gaan kijken. Niet langer staan uitsluitend technische kwaliteit en onderhoud centraal, maar vooral de maatschappelijke waarde die de openbare ruimte kan toevoegen. 

De gemeente Tilburg is een van de tien gemeenten die deelnemen aan de Community of Practice Waardengestuurd Werken. In deze community wisselen gemeenten ervaringen uit over het ontwikkelen en toepassen van waardegedreven assetmanagement. Naast Tilburg nemen ook Zwolle, Almere, Amersfoort, Delft, Nijmegen, Eindhoven, Ede, Rotterdam en Amsterdam deel. De Community of Practice is een initiatief van Stichting RIONED, CROW Essit en Platform ISOR.

'We zijn de openbare ruimte veertig jaar vooruit aan het ontwerpen', zegt Nick Beaumont, strateeg Ruimtelijke Uitvoering bij de gemeente Tilburg. 'Dan moet je ook zo vroeg mogelijk met elkaar bepalen welke keuzes je maakt. Je kunt niet alles tegelijk realiseren.' 

Toen Tilburg ruim twee jaar geleden besloot waardegedreven werken verder uit te werken, lag de ambitie breed. Eigenlijk té breed, blikt Beaumont terug. 'In de eerste verkenning stond alles wat je maar kunt bedenken. We wilden iets doen met programmering, prioritering, samenwerking, beheer, projecten en beleid. Maar je kunt niet alles tegelijk oppakken. Daarom hebben we eerst met alle betrokkenen gekeken: wat is nu eigenlijk het probleem dat we willen oplossen?' 

Dat probleem bleek niet zozeer een acuut tekort aan geld of capaciteit, maar een veranderende werkelijkheid. 'De claim op de openbare ruimte groeit enorm. Vanuit de Omgevingswet, vanuit gezondheid, klimaatadaptatie, biodiversiteit, mobiliteit en het sociale domein worden steeds meer opgaven aan dezelfde vierkante meters gekoppeld. De functie van de openbare ruimte is de afgelopen jaren enorm veranderd.' 

Volgens Beaumont vraagt dat ook om een andere manier van beheren. 'Vroeger waren schoon, heel en veilig de vanzelfsprekende uitgangspunten. Die blijven belangrijk, maar ze zijn niet meer voldoende om alle maatschappelijke opgaven af te wegen.' 

Eerst het gesprek, daarna het instrument 

Het is verleidelijk om te beginnen met een nieuwe methodiek of een nieuw afwegingsinstrument, legt hij uit. 'Maar onze eerste stap was niet het invoeren van een waardenwiel of een ambitieweb. We wilden eerst met collega's uit andere afdelingen het gesprek voeren. Welke maatschappelijke waarden vinden we gezamenlijk belangrijk? En hoe kunnen we daar als beheerorganisatie aan bijdragen?' 

Daarvoor analyseerde Tilburg tientallen beleidsdocumenten en vertaalde die uiteindelijk naar acht Tilburgse waarden: veiligheid, betrouwbaarheid en functionaliteit, gezondheid en vitaliteit, inclusiviteit, natuurinclusiviteit, duurzaamheid en toekomstbestendigheid, ruimte voor energie en ondergrond en Tilburgse identiteit. Deze waarden vormen samen het uitgangspunt voor het nieuwe Integraal Beheerplan Openbare Ruimte (IBOR).  

Het belangrijkste is dat je een gezamenlijke taal ontwikkelt, vertelt hij. ‘Daardoor kun je veel beter het gesprek voeren met beleidsafdelingen én uiteindelijk ook met bestuurders. Iedereen begrijpt dan vanuit dezelfde uitgangspunten waarom bepaalde keuzes worden gemaakt.' 

Niet iedere wijk vraagt hetzelfde 

Een belangrijk uitgangspunt is dat niet iedere plek in de stad dezelfde prioriteiten kent. 'Je hoeft niet overal dezelfde ambities na te streven. Sommige gebieden vragen meer aandacht voor biodiversiteit, andere juist voor ontmoeten of gezondheid. Door vooraf beter na te denken over de identiteit en opgaven van een gebied, kun je later veel gerichter keuzes maken.' 

Daar zitten grote kansen voor waardegedreven werken, weet Beaumont. 'Nu worden beleidsdoelstellingen vaak over de hele stad uitgerold. Dan moet ieder project opnieuw bekijken welke thema's relevant zijn. Je kunt ook veel eerder bepalen welke ambities in een bepaald gebied voorrang krijgen. Daarmee voorkom je dat je in ieder project opnieuw dezelfde discussie voert.' 

Een zoektocht die nog niet af is 

Hoewel Tilburg de koers heeft uitgezet, benadrukt Beaumont dat de zoektocht nog volop gaande is. 'We hebben allerlei beelden bij waardegedreven werken, maar we onderzoeken nog welke instrumenten in welke fase van het proces het beste werken.' 

Zo kijkt Tilburg onder meer naar gebiedsprofielen, ambitiewebben en andere afwegingsmethodieken die ook door andere gemeenten worden gebruikt. 'Je hebt waarschijnlijk verschillende instrumenten nodig. Bij het opstellen van een beheerplan stel je andere vragen dan tijdens de programmering of binnen een concreet project.' 

Dat betekent ook dat niet alles vooraf vastligt. 'De openbare ruimte is ontzettend dynamisch. Participatie, nieuwe ontwikkelingen of onverwachte omstandigheden kunnen altijd aanleiding zijn om opnieuw afwegingen te maken.' 

Andere gesprekken 

Een van de grootste veranderingen is de samenwerking binnen de gemeentelijke organisatie. Toen hij met het traject begon, verwachtte hij dat beleidsafdelingen terughoudend zouden reageren. 'Ik dacht eerlijk gezegd: straks zeggen ze dat wij ons met hun beleid bemoeien. Maar het tegenovergestelde gebeurde. Juist doordat we dezelfde taal gingen spreken, ontstonden veel betere gesprekken.' 

Ook binnen de eigen organisatie verandert het denken. 'Van assetmanagers tot toezichthouders en projectleiders: iedereen moet iets breder leren kijken. Natuurlijk blijven technische kwaliteit en veiligheid belangrijk. Maar daarnaast kijk je ook welke maatschappelijke meerwaarde je kunt realiseren.' 

Dat vraagt soms om lastige keuzes. 'Waardegedreven werken betekent ook prioriteren. Als je voor het ene kiest, betekent dat automatisch dat iets anders minder aandacht krijgt. Dat vinden we soms nog best ingewikkeld.' 

Naar een beleidsrijk IBOR 

De komende periode staat vooral in het teken van het nieuwe IBOR. Daarin wil Tilburg de acht waarden bestuurlijk verankeren en gebruiken als basis voor beheerplannen, programmering en projecten. 'Ons huidige IBOR is nog sterk gebaseerd op de klassieke uitgangspunten van schoon, heel en veilig. Wij willen de verbinding leggen met de Omgevingsvisie, sociale opgaven, economische ontwikkeling en andere beleidsvelden. Dan heb je simpelweg een bredere manier van kijken nodig.' 

De verwachting is dat de acht waarden straks ook het gesprek met college en gemeenteraad gaan ondersteunen. 'We hopen straks transparant te kunnen laten zien welke maatschappelijke meerwaarde we realiseren en waarom bepaalde keuzes worden gemaakt. Dat helpt uiteindelijk om het gesprek met bestuurders veel beter te voeren.' 

Lessen voor andere gemeenten 

Welke les geeft Beaumont gemeenten mee die zelf met waardegedreven werken aan de slag willen? 'Begin niet met een instrument. Begin met het gesprek. Bepaal eerst welk probleem je eigenlijk wilt oplossen en welke gezamenlijke waarden daarbij horen. Pas daarna ga je kijken welke methodiek daarbij past.' 

Want uiteindelijk draait waardegedreven werken volgens hem niet om een model of een schema. 'Het gaat erom dat je met elkaar een gezamenlijke taal ontwikkelt en van daaruit de samenwerking opzoekt. Zodra je deze basis gelegd hebt, kun je veel betere keuzes maken voor de openbare ruimte van de toekomst.'